W praktyce prawa spadkowego niewiele jest sytuacji tak kontrowersyjnych, jak śmierć jednego z małżonków w trakcie burzliwego rozwodu. Zgodnie z ogólną zasadą, dopóki wyrok rozwodowy nie jest prawomocny, małżeństwo trwa. Jeśli jeden z partnerów umiera w trakcie procesu, drugi – nawet jeśli był sprawcą rozpadu związku – staje się spadkobiercą ustawowym. Może to prowadzić do sytuacji, w której osoba odpowiedzialna za rozpad rodziny przejmuje lwią część majątku zmarłego. Mechanizmem, który pozwala temu zapobiec, jest art. 940 Kodeksu cywilnego.
Mechanizm wyłączenia od dziedziczenia
Pamiętać należy, że art. 940 k.c. nie działa automatycznie. To narzędzie, które daje spadkobiercom zmarłego (najczęściej dzieciom z poprzednich związków lub rodzicom) prawo do wytoczenia osobnego powództwa przeciwko żyjącemu małżonkowi. Celem tego procesu jest udowodnienie, że gdyby sprawa rozwodowa została dokończona, sąd orzekłby o winie żyjącego współmałżonka.
Kluczowe przesłanki sukcesu
Aby sąd uwzględnił powództwo i wyłączył małżonka od spadku, muszą zostać spełnione trzy rygorystyczne warunki:
- Aktywny proces rozwodowy: Spadkodawca (zmarły) musiał być stroną inicjującą proces – to on musiał wytoczyć powództwo o rozwód lub separację;
- Żądanie orzeczenia o winie: Pozew musiał zawierać żądanie ustalenia winy drugiego małżonka. Jeśli strony zdecydowały się na rozwód „za porozumieniem stron” (bez orzekania o winie), droga do wyłączenia od dziedziczenia jest zamknięta.
- Uzasadnienie żądania: To najtrudniejszy etap. Spadkobiercy muszą przejąć rolę oskarżyciela i dowieść przed sądem, że wina żyjącego małżonka faktycznie istniała (np. zdrada, opuszczenie rodziny, przemoc).
Skutki prawne wygranej sprawy
Jeżeli spadkobiercy wygrają proces, następuje fikcja prawna – uznaje się, że małżonek nie dożył otwarcia spadku. Skutkuje to tym, że:
- Nie dziedziczy z ustawy (całość majątku przechodzi na pozostałych spadkobierców, np. dzieci).
- Traci prawo do zachowku, co jest kluczowe, bo zachowku nie można odebrać zwykłym testamentem (chyba że przez wydziedziczenie).
- Traci prawo do tzw. zapisu naddziałowego (przedmioty urządzenia domowego).
Termin
Przepis ten nakłada na rodzinę zmarłego ogromną presję czasu. Powództwo można wytoczyć jedynie w terminie sześciu miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o otwarciu spadku (śmierci bliskiego) nie później jednak niż w terminie 1 roku od otwarcia spadku. Po upływie tego terminu, prawo to bezpowrotnie wygasa, a „winny” małżonek staje się pełnoprawnym spadkobiercą.
Ważne!
Art. 940 k.c. jest często jedyną szansą na realizację ostatniej woli zmarłego, który przed śmiercią podjął decyzję o zakończeniu małżeństwa. Pozwala on uniknąć sytuacji, w której majątek wypracowany przez lata trafia w ręce osoby, która swoimi działaniami doprowadziła do rozpadu więzi rodzinnych.
Źródło: Ustawa Kodeks Cywilny